آخرین گزارش سقوط هواپیمای اُکراینی

در هجدهم دی 98، هواپیمای PS752 اکراین که از فرودگاه امام خمینی(ره) به مقصد کی یف بلند شده بود، بر فراز تهران به اشتباه به‌جای یک شی پرنده متخاصم، هدف پدافند هوایی ایران قرار گرفت و سقوط کرد. این هواپیما حامل سرنشینانی از ایران، کانادا، اکراین، انگلیس، آلمان، سوئد و افغانستان بود که همه خدمه و مسافران آن جان باختند.

سازمان هواپیمایی کشور، گزارشی را از آخرین جزئیات بررسی علت سقوط هواپیمای اکراینی منتشر کرده است. در این گزارش خطای انسانی، عامل بروز این سانحه اعلام شده است. در ادامه متن کامل این گزارش را می خوانید.

زمان بندی سانحه

جزئیات زیادی از سانحه پرواز 752 هواپیمایی اکراین اینترنشنال به‌دست‌آمده است که در دو گزارش مقدماتی سانحه ارائه شده و در گزارش رسمی بررسی سانحه با دقت و جزئیات بیشتر تشریح خواهد شد. با کنار گذاشتن کلی‌گویی‌ها و برخی اطلاعات و سوابق خنثی یا کمتر مهم، تمرکز این گزارش بر بیان رویدادهای مهمی است که تاکنون به دست آورده‌ایم و بیان خواهد داشت چه اتفاقاتی رخ داده که پرواز 752PS  توسط یکی از سامانه‌های دفاع هوایی به‌عنوان یک تهدید شناسایی و به سمت آن شلیک شده است.

  • هدف بررسی سانحه، موضوع ضمیمه 13 کنوانسیون شیکاگو، شناختن ریشه‌های رویداد و جلوگیری از رخداد مجدد آن با شناسایی و پیاده‌سازی اصلاحات لازم، جهت حذف زمینه‌های تکرار آن است. این نوع از بررسی سانحه با هدف شناسایی مقصر، سرزنش عوامل و یا احقاق حقوق از دست رفته، انجام نمی‌پذیرد.
  • البته تمامی این موارد موضوعاتی مهم هستند که در سطوح و مراجعی دیگر به آن‌ها پرداخته می‌شود، لیکن در بررسی سانحه با هدف ایمنی، درصورتی‌که جریان بررسی به سمت شناسایی مقصرین و سرزنش آن‌ها منحرف شود، افزایش ایمنی به دو دلیل عمده با خطر مواجه می‌شود:
دلایل
  • ملاحظه اول این است که افراد درگیر در سانحه به شکل طبیعی به سمت دفاع از خود سوق داده می‌شوند و به همین دلیل همکاری آن‌ها در شناسایی جزئیات رویداد کمرنگ شده و سایر افراد نیز به فکر پنهان‌کاری در جریان کارهای خود می‌افتند تا در صورت بروز خطای منجر به سانحه، از سرزنش و تخطئه به دور بوده و به‌جای گزارش دهی و همکاری در زمینه رفع موارد نگران‌کننده به پنهان‌کاری در آن موارد روی می‌آورند .
  • دلیل دوم این است که درصورتی‌که زمینه‌های رویداد به‌خوبی شناسایی و حذف نشوند، شناسایی مقصران و حذف آن‌ها از فرایندها، به معنی جلوگیری از رخداد مشابه نخواهد بود، بلکه همان دلایلی که افراد مقصر کنونی را به شرایط خطای منجر به سانحه هدایت کرده است، همچنان در کمین سایرین خواهد بود و سوانحی مشابه توسط افرادی دیگر تکرار خواهند شد.
  • پرداختن به جزئیات سانحه، ممکن است برای بازماندگان دل‌خراش و ناراحت‌کننده باشد. همچنین بیان روند و ریشه رویدادها ممکن است به توجیه و یا طبیعی جلوه دادن سانحه تعبیر شود. باید توجه داشت که هر نوع تشریح و تبیین دلایل به معنی طبیعی و ناگزیر جلوه دادن سانحه نبوده و هیچ تحلیل و تشریحی از سانحه با جان آسیب‌دیدگان و عواطف بازماندگان، شایسته مقایسه نیست. گروه بررسی سانحه، با بازماندگان و آسیب‌دیدگان سانحه ابراز همدردی صمیمانه دارد و به عواطف و احساسات عمیق افراد مرتبط با این سانحه احترام می‌گذارد.
میزان دقت زمانی
  • زمان‌های مورد اشاره در این گزارش با استفاده از محاسبات بر روی اطلاعات موجود استخراج شده‌اند. با در نظر گرفتن نرخ به‌روز شدن اطلاعات ثبت شده و در نظر گرفتن سرعت نسبی حرکت هواپیما و موشک‌ها، دقت زمان‌های ارائه شده تا حدود 3 ثانیه در نظر گرفته می‌شود.

بیشتر بخوانید: کانادا به احترام قربانیان پرواز 752 یک دقیقه سکوت کرد

قطعات هواپیمای ساقط شده اکراینی
یافته‌ها و اطلاعات

مطابق بررسی‌های انجام شده و بر مبنای شواهدی که تاکنون قطعیت آن‌ها برای گروه بررسی سانحه محرز شده است، اطلاعات زیر قابل ارائه است .

این اطلاعات در تحقیقات مستقل گروه بررسی سانحه تا این مرحله به دست آمده و درستی آن‌ها تائید شده است. این احتمال وجود دارد که در هر زمان، با به دست آمدن اطلاعاتی جدید، این گزارش تکمیل و یا اصلاح گردد. گروه بررسی سانحه به افراد، شواهد، سوابق و اطلاعات مورد نیاز دسترسی داشته و به‌صورت مستقل به این نتایج دست یافته است.

شروع ماجرا
  • در حدود ساعت 4 بامداد روز چهارشنبه 18 دی‌ماه 1398، با توجه به تغییر در سطح آمادگی پدافند هوایی کشور، بخش نظامی به بخش غیرنظامی کنترل فضای کشور اطلاع می‌دهد که تنها پروازهایی مجاز به برخاست از باند فرودگاه‌ها هستند که از قبل توسط شبکه پدافند شناسایی شده و مجوز پرواز آن‌ها توسط این شبکه صادر شده باشد. تا قبل از این، بخش غیرنظامی به شکل معمول، با در نظر گرفتن ملاحظات عملیاتی مدیریت ترافیک و ناوبری هوایی غیرنظامی نسبت به صدور مجوز پروازها اقدام می‌نمود و اطلاعات پروازها را در اختیار بخش نظامی قرار می‌داد. این تغییر رویه و تأکید بر اخذ تائیدیه از بخش پدافند قبل از صدور مجوز پرواز با هدف افزایش اطمینان از شناسایی شدن پروازهای غیرنظامی توسط شبکه پدافند و پرهیز از هدف‌گیری اشتباه آن‌ها صادر شده بود .
  • پرواز شماره 752 هواپیمایی اکراین اینترنشنال، در ساعت 05:51:28 درخواست روشن نمودن موتورها را به واحد مراقبت پرواز مربوطه ارائه داد.
درخواست صدور مجوز
  • در ساعت 05:52:31 واحد مراقبت پرواز طی تماس با مرکز کنترل فضای کشور درخواست صدور مجوز پرواز هواپیمای اکراینی را ارائه داد .
  • مرکز کنترل فضای کشور در ساعت 05:53:48 درخواست پرواز هواپیمای اکراینی را به مرکز هماهنگی شبکه پدافند ارائه داده و مرکز هماهنگی پدافند این مجوز را صادر می‌نماید .
  • پرواز شماره 752 هواپیمایی اکراین اینترنشنال، در ساعت 06:10:20 مجوز پرواز را از برج مراقبت پرواز فرودگاه امام خمینی دریافت کرد.
  • پرواز در مسیر و ارتفاع پیش‌بینی‌شده به سمت کریدور پروازی ادامه حرکت داد (شکل 1).

آخرین گزارش سقوط هواپیمای اُکراینی-مسیر ثبت شده حرکت پرواز 752PS

شکل 1: مسیر ثبت شده حرکت پرواز 752PS

خطای انسانی
  • در یکی از سامانه‌های دفاع هوایی تهران، پس از جابجایی سامانه که منجر به تغییر مکان جغرافیایی و سمت سامانه شده بود، فرآیند تنظیم مجدد راستای شمال سیستم در اثر خطای انسانی و اجرا نکردن مراحل الزامی بعد از جابجایی فراموش می‌شود. این سامانه به دلیل تنظیم ننمودن صحیح مجدد شمال، دچار خطایی برابر با 107 درجه می‌شود و در زمان پرواز هواپیمای اکراینی، سمت اهداف و اشیاء شناسایی شده توسط سامانه با افزایشی برابر با 107 درجه توسط کاربر سامانه دفاع هوایی مشاهده می‌شد. این رخداد آغاز ایجاد یک مخاطره است که البته در صورت اجرا و پیاده شدن سایر تمهیدات پیش‌بینی‌شده، می‌توانست کنترل شود.
  • در ساعت 06:13:56 کاربر سامانه دفاع هوایی، هدفی را در سمت 250 درجه نسبت به شمال خود شناسایی نمود که در حال طی کردن مسیر 56 درجه بود. در همین زمان، پرواز اکراینی پس از برخاست از فرودگاه از سمت 143 درجه نسبت به سامانه در حال نزدیک شدن به سمت سامانه پدافند بود. هواپیما در حال طی کردن مسیر 309 درجه بود.
  • کاربر سامانه دفاع هوایی مشخصات هدف شناسایی شده را در ساعت 06:14:21 بر روی بستر ارتباطی به مرکز هماهنگی مربوطه اعلام نمود (در خصوص برقراری ارتباط به بند بعدی مراجعه شود.) این هدف همان هواپیمای اکراینی بوده که از سمت فرودگاه امام در حال نزدیک شدن به سامانه بوده است ولی توسط سامانه به‌عنوان هدفی که از ناحیه جنوب غربی در حال نزدیک شدن به تهران بود شناسایی می‌شود (شکل 2).
آخرین گزارش سقوط هواپیمای اکراینی-موقعیت واقعی هواپیما در زمان کشف و موقعیت ثبت  شده در سامانه
شکل 2: موقعیت واقعی هواپیما در زمان کشف و موقعیت ثبت  شده در سامانه
توجه: در این گزارش از این به بعد، همواره به موقعیت و سمت صحیح وقایع اشاره می‌شود.
  • اطلاعات ثبت شده نشان می‌دهد که پیام سامانه دفاعی با مرکز هماهنگی مبادله نشده است. در این مرحله، یک حلقه دیگر زنجیره رویداد شکل می‌گیرد.
  • کاربر سامانه دفاع هوایی به تجزیه‌وتحلیل اطلاعات قابل مشاهده می‌پردازد و این هدف را به‌عنوان یک هدف متخاصم شناسایی می‌کند. هرچند بدون آگاهی از اینکه سمت قابل مشاهده دارای خطایی 107 درجه است، احتمال شناسایی این هدف به‌عنوان هدف متخاصم بسیار بالا می‌رود، با این وجود اگر در این مرحله، کاربر سامانه دفاع هوایی، هدف را یک هواپیمای تجاری تشخیص می‌داد، شلیک موشک منتفی می‌گردید. این شناسایی اشتباه نیز زنجیره دیگری از رویداد است.
شلیک موشک به سمت هدف متخاصم
  • در ساعت 06:14:41 کاربر سامانه دفاع هوایی، بدون دریافت پاسخ از مرکز هماهنگی، یک فروند موشک به سمت هدف متخاصمی که شناسایی کرده بود، شلیک نمود. مطابق دستورالعمل‌های مربوطه درصورتی‌که سامانه دفاعی موفق به برقراری ارتباط با مرکز هماهنگی نبوده و فرمان شلیک را دریافت نکرده باشد، مجاز به شلیک نبوده است. این تمهید نیز به‌عنوان یک ‌لایه مراقبتی دیگر پیش‌بینی‌شده بود که رعایت نگردید. حلقه چهارم رویدادها که منجر به شلیک موشک شد، در این مرحله شکل گرفته است.
  • در زمان شلیک موشک اول، هواپیما در ارتفاع و موقعیت عادی قرار داشت. اطلاعات سامانه‌های شناسایی به‌درستی توسط سیستم‌های زمینی دریافت می‌شد و در زمان شلیک، هواپیما در مسیر صحیح پروازی خود قرار داشت.
  • فیوز رادیویی موشک شلیک شده، در زمانی که هواپیما به آخرین موقعیت ثبت شده توسط سامانه‌های نظارتی وابسته رسیده بود، در همان محل فعال می‌شود. این رخداد در زمان 06:14:59 رخ داده است (شکل 3).
آخرین گزارش سقوط هواپیمای اکراینی
شکل 3- موقعیت فعال شدن فیوز مجاورتی موشک اول
قطع اطلاعات
  • در زمان 06:14:58 آخرین اطلاعات دریافتی از هواپیما شامل ترانسپاندر رادار ثانویه هواپیما و اطلاعات خودکار موقعیتی موسوم به ADS-B دریافت و پس از آن، این اطلاعات قطع می‌شود. این زمان با زمان عمل کردن فیوز رادیویی موشک اول منطبق است. از این زمان به بعد، اطلاعات مسیر هواپیما تنها توسط سامانه نظارتی رادار اولیه ثبت می‌شود. این اطلاعات از روی بازتاب‌های راداری هواپیما ثبت شده است و هیچ نوع سیگنال رادیویی از هواپیما دریافت نشده است (شکل 4).
گزارش سقوط هواپیمای اکراینی
شکل 4- قطع ارتباطات هواپیما و ثبت ادامه مسیر از زوی بازتاب‌ها راداری
باقی ماندن قفل راداری بر روی هدف
  • پس از فعال شدن فیوز رادیویی موشک اول، همچنان قفل راداری سامانه پدافندی بر روی هدف باقی مانده و سامانه همچنان هدف را شناسایی و مسیر حرکت آن را ردیابی می‌نماید.
  • با توجه به تداوم سیر حرکتی هدف کشف شده، موشک دومی در زمان 06:15:11 از سامانه دفاعی به سمت هواپیما شلیک می‌شود.
  • آخرین ارتباط موشک با سامانه پدافندی در زمان 06:15:24 در مکانی نزدیک مسیر حرکت هواپیما ثبت شده است. پس از آن، پیام موفقیت‌آمیز نبودن عملکرد موشک در سامانه نشان داده می‌شود و هواپیما پس از مدتی از قفل راداری سامانه خارج می‌شود (شکل 5).
آخرین گزارش سقوط هواپیمای اکراینی
شکل 5- مکان برقراری آخرین ارتباط با موشک دوم
  • هواپیما شروع به گردش به سمت راست می‌نماید. مسیر گردش هواپیما در شکل 6 قابل مشاهده است. به دلیل قطع ارتباطات رادیویی، اطلاعات ارتفاع هواپیما در این مراحل که هواپیما توسط رادار اولیه شناسایی می‌شود، در دسترس قرار ندارد (شکل 6).
سقوط هواپیمای اکراینی
شکل 6: محل برخورد هواپیما با زمین

نمایشی کامل از اطلاعات و رویدادهای رخ داده در مسیر پرواز PS752 در شکل 7 نشان داده شده است.

آخرین گزارش سقوط هواپیمای اکراینی
شکل 7: نمایش کامل روند پرواز
آتش سوزی
  • شواهد نشان می‌دهد که در حدود ساعت 06:16:11 آتشی در هواپیما شکل گرفته و اندازه آن گسترش می‌یابد.
  • هواپیما در ساعت 06:18:23 و در منطقه خلج آباد در نزدیکی شاهدشهر در موقعیت مشخص شده در شکل 6 و در یک زمین بازی به زمین برخورد می‌کند. هم‌زمان با برخورد هواپیما با زمین، انفجاری رخ می‌دهد و هواپیما در یک مسیر که به سمت فرودگاه قرار دارد در چند مرحله دیگر به زمین برخورد کرده و قطعات هواپیما، اموال و اشیاء جان‌باختگان و بقایای پیکر مسافران پرواز در ناحیه‌ای گسترده در یک منطقه مسکونی، پارک تفریحی و ورزشی و باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی اطراف منتشر می‌شود.
  • آثار مواد منفجره موجود بر روی بدنه هواپیما تحلیل شده و مطابق نتایجی که تاکنون به دست آمده است، آثار باقی‌مانده با آثار مورد انتظار از انفجار سر جنگی موشک سامانه دفاعی عمل‌کننده دارای مشابهت‌هایی هست. بررسی‌ها و تحلیل‌های تکمیلی همچنان ادامه دارد.
سرنشینان هواپیما
  • هواپیما دارای 176 سرنشین بوده که 9 نفر از آنان گروه پروازی و باقی افراد مسافران هواپیما بوده‌اند. تمامی سرنشینان هواپیما در زمان شناسایی محل سانحه جان‌باخته بودند.
  • درباره تابعیت سرنشینان هواپیما مطابق اطلاعات دریافت شده از اسناد ارائه شده در هنگام خرید بلیت پرواز، اسناد ارائه شده جهت عبور از مرز و اطلاعات موجود در سازمان ثبت احوال ایران، اطلاعات زیر قابل ارائه است.
آخرین گزارش سقوط هواپیمای اکراینی
جدول 1: تابعیت سرنشینان هواپیما
برخی نتایج و تحلیل‌ها

مسیر حرکت هواپیما و وضعیت آن در زمان شلیک موشک اول عادی بوده و هیچ نوع عملیات پروازی که باعث گمراه کردن سامانه دفاعی شود تاکنون مشاهده نشده است. خطای سامانه دفاعی از خطای کاربر در فراموش کردن تنظیم مجدد شمال سامانه آغاز شده و با افزوده شدن برخی شرایط به دامنه خطای اولیه افزوده شده، تا جایی که منجر به هدف‌گیری اشتباهی هواپیمای مسافری می‌شود.

مکان فعال شدن فیوز مجاورتی موشک‌ها و تطبیق آن‌ها با مسیر حرکت هواپیما به‌گونه‌ای است که احتمال داده می‌شود تنها یکی از دو موشک توانایی وارد آوردن آسیب مؤثر به هواپیما را داشته است.

هم‌زمان با فعال شدن فیوز مجاورتی موشک اول، سیگنال‌های دریافتی از هواپیما قطع شده و بر این اساس، آسیب به هواپیما در اثر موشک اول محتمل است. البته در سوانح هوایی، احتمالاتی بسیار بعید نیز عینیت می‌یابند و در این خصوص نیز لازم است در انتظار پایان تحقیقات برای نتیجه‌گیری نهایی باشیم.

 زنجیره رخدادهای شناسایی شده که منجر به شلیک موشک به هواپیما شده است

زنجیره رخدادهای شناسایی شده که منجر به شلیک موشک به هواپیما شده است

  • این گزارش به معنی نتیجه‌گیری نهایی بررسی سانحه نیست و تحقیقات در حال انجام هست.

محل سقوط هواپیمای اکراینی در اطراف تهران

خبرکانادا، مرجع اخبار روز سراسر کانادا